Toelichting stand van zaken van de verdediging op 3 juli 2020

Stand van zaken: onderzoeksfase

Het JIT heeft zes jaar onderzoek gedaan. De resultaten daarvan zijn te vinden in het onderzoeksdossier. Het gedeelte van het onderzoeksdossier dat het OM ‘relevant’ voor de strafzaak acht, is gevoegd in het procesdossier. Het procesdossier is verstrekt aan de rechtbank en de verdediging. In het onderzoeksdossier heeft de verdediging nog geen inzage gehad.

Het OM heeft tijdens de zitting van 8, 9 en 10 juni 2020 een “hoofdscenario” besproken, alsmede een aantal “alternatieve scenario’s” naar voren gebracht, waaronder het scenario dat in de nabijheid van MH17 een gevechtsvliegtuig is geweest en/of de mogelijkheid dat MH17 is neergehaald met een Buk-raket van de Oekraïense strijdkrachten. Het OM heeft tijdens de zitting toegelicht welk onderzoek naar de verschillende scenario’s is gedaan en waarom de alternatieve scenario’s in de optiek van het JIT en het OM zouden kunnen worden uitgesloten.

Zoals wij op de eerste zittingsdag van 9 maart 2020 hebben aangekondigd, stelt Oleg Pulatov zich op het standpunt “dat hij niet verantwoordelijk is — op geen enkele manier, met geen enkele bijdrage, in geen enkele hoedanigheid —voor het neerhalen van MH17 en/of de gevolgen daarvan. Hij stelt – in simpel Nederlands – niets met het neerhalen van MH17 te maken te hebben gehad.” Om die reden heeft hij advocaten gemachtigd om het beschikbare dossier te onderzoeken en namens hem de verdediging te voeren. Hij wil dat onderzoek wordt gedaan naar de beschuldigingen, zodat de waarheid over deze tragedie boven water komt.

De kern van de beschuldiging tegen Oleg Pulatov is dat de MH17 is neergehaald met een Buk-raket die door de separatisten zou zijn afgevuurd. Eén van de belangrijkste taken van de verdediging is om te onderzoeken of zich in het procesdossier voldoende bewijs bevindt voor de beschuldigingen jegens Pulatov en de conclusies van het OM. Onderdeel van die taak van de verdediging is om te onderzoeken of het ook anders kan zijn gegaan dan wat het OM concludeert. Met andere woorden: of is uit te sluiten dat MH17 op een andere manier en/of door anderen is neergehaald.

Zoals wij op 22 juni 2020 tijdens de zitting naar voren hebben gebracht, zal: “waarheidsvinding (…) de inzet van dit proces moeten zijn. Door alle publicaties is het onmiskenbaar echter zo dat de objectieve waarheidsvinding in deze strafzaak op een enorme achterstand is gezet. Wie gelooft er immers nog in een ander scenario dan het scenario dat vanaf augustus 2014 door het JIT en het OM in audio- en video-vorm aan de wereld is getoond?” Maar dat is, ten behoeve van de waarheidsvinding, precies de vraag die wij ons moeten stellen: weten we zeker dat het niet anders is gegaan dan op de manier die door het OM “het hoofdscenario” wordt genoemd?

Vragen en verzoeken van de verdediging

De verdediging heeft grote delen van het procesdossier inmiddels kunnen bestuderen en is tot de conclusie gekomen dat vele vragen nog onbeantwoord zijn gebleven en dat het JIT en het OM conclusies hebben getrokken op basis van onvolledige en/of onjuiste informatie. De verdediging heeft geconstateerd dat het mede daarom niet duidelijk is hoe MH17 is neergehaald, laat staan door wie.

Op 22 en 23 juni 2020 heeft de verdediging benoemd welke vragen onder meer door het OM niet zijn onderzocht of niet zijn beantwoord en op welke onderdelen (de resultaten van) het onderzoek van het JIT onvolledig is/zijn. Dat betreft onder meer vragen zoals:  

  • Waarom hebben wij de satellietbeelden niet, terwijl daarop volgens het OM en de USA te zien zou zijn hoe MH17 is neergehaald? Die beelden kunnen mogelijk de antwoorden geven op de vraag hoe MH17 is neergehaald; waarom heeft het JIT niet echt geprobeerd – slechts aardig gevraagd, en sinds 2016 zelfs dat niet meer – om die beelden te krijgen? Hoe komen we aan die beelden?
  • Waarom zijn er grondmonsters genomen van de locatie waar vandaan volgens het JIT de Buk-raket is afgevuurd, maar waarom zijn die monsters niet onderzocht? Waarom is dat niet eens geprobeerd?
  • Waarom zijn er alleen telefoontaps van de separatisten verkregen en onderzocht, maar geen telefoontaps van de Oekraïense krijgsmacht? De Oekraïense krijgsmacht, die beschikte over talloze Buk-raketten en oorlog voerde in het gebied waarboven MH17 is neergehaald; was het niet interessant om te weten wat zij op en rond 17 juli 2014 bespraken?
  • Waarom heeft het JIT aangenomen dat er geen gevechtsvliegtuigen waren, op basis van de gegevens die zijn aangeleverd door de Oekraïense autoriteiten? Waarom is niets met de informatie gedaan van de vele ooggetuigen die zijn gehoord door het JIT en/of op andere wijze hun kennis hebben gedeeld?
  • Hoe is het mogelijk dat er niet méér Oekraïense radardata beschikbaar zijn; wat is er geprobeerd om daar achter te komen, waarom neemt het JIT bijna klakkeloos aan van Oekraïne dat die er niet zouden zijn?


Bovendien plaatst de verdediging grote vraagtekens bij de wijze waarop onderzoek is gedaan door en namens het JIT. Is het onderzoek wel gedaan met open vizier? Is de focus niet teveel gelegd op het vinden van bewijs voor “het hoofdscenario” van het OM, in plaats van het zoeken naar antwoorden op de (open) vraag hoe MH17 is neergehaald? Het gevaar van teveel aandacht voor het hoofdscenario, zit in het gebrek aan onderzoek dat daarmee (met dat hoofdscenario) strijdige bevindingen kan opleveren, alsmede in het gebrek aan ruimte voor een objectieve waardering van dergelijke bevindingen.

Wat is de waarde van informatie op het internet?

De verdediging weet natuurlijk dat er op internet veel te vinden is over de betrouwbaarheid van bepaalde bronnen. Onder meer over de (oog-)getuigen, over wie tijdens de zitting door het OM en de verdediging filmpjes zijn getoond waarvan sommigen zich ook in het procesdossier bevinden. De verdediging heeft benadrukt dat allereerst de authenticiteit van dat materiaal moet worden onderzocht door bijvoorbeeld vragen daarover te stellen aan de filmmakers. Op die manier tracht de verdediging vast te stellen of er aanwijzingen zijn dat de getoonde getuigen betrouwbaar zijn en er dus een reden is om méér onderzoek te doen. Of dat die reden er juist niet is. De verdediging beweert op dit moment niet te weten òf die getuigen betrouwbaar zijn.

Op internet is niet alleen veel kritiek te vinden over de betrouwbaarheid van de getuigen, er is óók veel te vinden over de geloofwaardigheid van die kritiek; over dat juist achter die kritiek pro-Westerse of pro-Russische krachten zouden zitten. Wat is waar? Dat is niet aan de verdediging om te bepalen; om die keuze op basis van openbare internetbronnen te maken. Het is de taak van de verdediging om te onderzoeken of die bronnen betrouwbaar zijn. De verdediging beweert dus niet dat die bronnen betrouwbaar zijn, maar wil onderzoeken of de bronnen betrouwbaar zijn.

 

De informatie moet niet (alleen) op internet te vinden zijn, maar in het procesdossier terechtkomen

De verdediging heeft zich erover verbaasd dat de informatie, op grond waarvan een oordeel kan worden gevormd over de betrouwbaarheid c.q. de waarde van bepaalde bronnen en over de toedracht van de ramp, zich na zes jaar onderzoek van het JIT niet of niet volledig in het procesdossier bevindt. De rechtbank zal t.z.t. de tenlastelegging moeten beoordelen op basis van wat zich in het procesdossier bevindt. Het is dus nodig dat de informatie, op grond waarvan bijvoorbeeld de bewijsvraag moet kunnen worden beantwoord, in het procesdossier terechtkomt. De vragen en verzoeken van de verdediging zijn daarop gericht: er moet correcte en volledige informatie in het dossier komen, zodat een compleet en betrouwbaar beeld kan worden verkregen van de feiten.

Onderzoek door verdediging in het Nederlandse rechtssysteem

In het Nederlandse rechtssysteem vindt het onderzoek van de verdediging plaats op verzoek van de verdediging, maar het wordt (grotendeels) uitgevoerd in aanwezigheid van een onderzoeksrechter. De verdediging onderzoekt dus doorgaans niet zelf (aan de hand van bijvoorbeeld openbare bronnen) of getuigen betrouwbaar zijn of niet; de verdediging vraagt aan de rechter of dat onderzoek kan worden gedaan, bijvoorbeeld door het horen van bepaalde getuigen. Als dergelijke verzoeken worden toegewezen, wordt dat onderzoek uitgevoerd onder leiding van een (doorgaans: onderzoeks-)rechter. Dat is waarom de verdediging aan de rechtbank vraagt onderzoek te mogen doen naar (o.a.) de betrouwbaarheid van bepaalde bronnen. Het is het eerste begin van de onderzoeksfase; er wordt nog geen stelling genomen door de verdediging. De vraagtekens worden benoemd, en daaruit kan nader onderzoek volgen. De verdediging heeft gevraagd aan de rechtbank om in de gelegenheid te worden gesteld om kennis te kunnen nemen van bepaalde informatie en om vragen te mogen stellen aan bepaalde getuigen en deskundigen. Op grond van dat onderzoek kan hopelijk een oordeel over de betrouwbaarheid van bepaald materiaal worden gevormd en kunnen er nieuwe inzichten ontstaan over de toedracht van deze ramp.

Wanneer mogelijk heeft de verdediging gekozen voor (en verzocht om) de minst tijdrovende manier van onderzoek.

Beslissing rechtbank d.d. 3 juli 2020

De rechtbank heeft een belangrijk deel van het verzochte onderzoek door de verdediging toegewezen. Zo is bepaald dat onder meer nader onderzoek dient te worden gedaan naar de beschikbaarheid van de satellietbeelden en de mogelijke afvuurlocatie. Tevens zal aanvullend onderzoek worden gedaan naar de precieze werking van een Buk-raket en de wijze waarop een doelwit wordt geïdentificeerd.

Het OM had de rechtbank gevraagd om de onderzoekswensen van de verdediging die zijn gericht op de mogelijkheid van alternatieve scenario’s, af te wijzen. De rechtbank heeft over die onderzoekswensen echter nu nog geen beslissing genomen. De rechtbank heeft, in onze optiek terecht, kenbaar gemaakt eerst kennis te willen nemen van alle onderzoekswensen van de verdediging. Dus ook van het onderzoek dat de verdediging wenst uit te voeren naar het hoofdscenario.

Wat ook een rol kan spelen bij de beoordeling van de onderzoekswensen, is wat onze cliënt vindt van het procesdossier. Door de coronamaatregelen zijn wij nog niet in staat geweest het dossier met hem door te nemen. Zodra dat mogelijk is, zullen wij dat doen. De rechtbank heeft aangegeven daar nu tot en met november 2020 de tijd voor te geven.

Kortom: vooralsnog kan niet worden gezegd dat het onderzoek door het OM/JIT is voltooid. Nader onderzoek zal worden uitgevoerd dat van belang kan zijn voor het antwoord op onder andere de bewijsvraag; op de vraag of kan worden bewezen dat MH17 met een Buk-raket is neergehaald door de separatisten, zoals in de aanklacht is vermeld.

Wij zullen ons de komende maanden richten op de nog op te geven onderzoekswensen betreffende het hoofdscenario en die tijdig aan de rechtbank kenbaar maken. Voorts zullen wij ons, nadat het onderzoek dat al is toegewezen, is verricht, beraden over de vraag of de uitkomsten leiden tot voldoende duidelijkheid of juist tot nadere vragen over deze onderwerpen. Wij zullen ons uiterste best doen om daarbij geen tijd te verliezen.